به گزارش اکو تحلیل پنجاه سال پیش، در ۲۰ ژوئیه ۱۹۷۶، کاوشگر وایکینگ ۱ ناسا بر روی دشت‌های سرخ سیاره مریخ فرود آمد. این نخستین فرود موفق یک فضاپیما بر روی سیاره سرخ بود؛ مأموریتی که قرار بود به پرسش اساسی بشر پاسخ دهد: آیا در مریخ حیات وجود دارد؟

اما پاسخ این پرسش، به یکی از طولانی‌ترین و جنجالی‌ترین مناقشات علمی تاریخ تبدیل شد. داده‌های وایکینگ نه تنها اختلاف نظرهای عمیقی را میان دانشمندان ایجاد کرد، بلکه ۵۰ سال بعد نیز هنوز پاسخی قطعی برای آن وجود ندارد.

سه آزمایش برای یک پاسخ

وایکینگ ۱ و ۲ هر کدام سه آزمایش زیستی مجزا را روی نمونه‌های خاک مریخ انجام دادند تا نشانه‌های متابولیسم میکروبی را جستجو کنند:

آزمایش LR که توسط گیلبرت لوین طراحی شده بود، نتایجی شگفت‌انگیز به همراه داشت. زمانی که مواد مغذی رادیواکتیو به خاک مریخ افزوده شد، گاز رادیواکتیو آزاد شد؛ نشانه‌ای که در زمین، حکایت از وجود میکروب‌های زنده داشت. این نتیجه در دو مکان جداگانه و در چندین بار آزمایش تکرار شد.

با این حال، یک آزمایش دیگر تصویر را پیچیده کرد. طیف‌سنج جرمی کروماتوگراف گازی (GCMS) که برای شناسایی مولکول‌های آلی طراحی شده بود، هیچ ماده آلی قابل توجهی در خاک مریخ پیدا نکرد. بدون وجود مولکول‌های آلی، دانشمندان نتیجه مثبت LR را به واکنش‌های شیمیایی غیرزیستی نسبت دادند.

دو روایت از یک داده

از همان ابتدا، جامعه علمی به دو گروه تقسیم شد:

روایت اول: «بدن زنده‌ای نیست، حیاتی وجود ندارد»

جرالد سافن، دانشمند ارشد وایکینگ، در زمان مأموریت اعلام کرد: «بدن زنده‌ای نیست، حیاتی وجود ندارد». ناسا نیز در وب‌سایت خود تأکید کرده است که وایکینگ «هیچ مدرک قطعی برای حضور میکروارگانیسم‌های زنده ارائه نداد». این روایت تا امروز روایت غالب باقی مانده است.

روایت دوم: «ما حیات را پیدا کردیم، اما نتایج را اشتباه تفسیر کردیم»

گیلبرت لوین، تا زمان مرگش در ۹۷ سالگی، بر این باور بود که آزمایش LR او موجودات زنده را در خاک مریخ شناسایی کرده است. او و گروهی از دانشمندان معتقدند که آزمایش GCMS به دلیل محدودیت‌های فنی خود، قادر به تشخیص مواد آلی نبوده است.

پرکلرات؛ کلید گم‌شده معما

در سال ۲۰۰۸، کاوشگر فینیکس ناسا پرکلرات را در خاک مریخ کشف کرد. این کشف، معادله را به‌طور کامل تغییر داد. پرکلرات یک ماده اکسیدکننده قوی است که در دمای بالا (حدود ۵۰۰ درجه سانتی‌گراد) مواد آلی را تجزیه می‌کند.

به عبارت دیگر، آزمایش GCMS که برای رد حیات استفاده شده بود، خود ممکن است قربانی همان خاکی شده باشد که قصد بررسی آن را داشت. پرکلرات موجود در نمونه‌ها، در حین گرمایش، مولکول‌های آلی را نابود کرده و نتیجه منفی کاذب تولید کرده است. پژوهش‌های بعدی نشان دادند که پرکلرات می‌تواند تقریباً همه معماهای وایکینگ را توضیح دهد.

با این حال، برخی دانشمندان معتقدند که پرکلرات و اکسیدان‌های غیرزیستی دیگر، به‌تنهایی می‌توانند نتایج وایکینگ را توضیح دهند و نیازی به فرض وجود حیات نیست.

نظریه شگفت‌انگیز: آیا وایکینگ حیات را کشت؟

در سال‌های اخیر، فرضیه تازه‌ای مطرح شده است: وایکینگ ممکن است حیات را پیدا کرده باشد، اما آزمایش‌هایش آن را از بین برده باشد.

دیرک شولتسه-ماکوخ، اخترزیست‌شناس دانشگاه برلین، معتقد است که میکروب‌های احتمالی مریخ برای زنده ماندن در محیط خشک و پراشعه، خود را درون سنگ‌ها پنهان کرده و با رطوبت بسیار کم سازگار شده‌اند. افزودن حجم زیادی آب به نمونه‌های خاک (که روش استاندارد آزمایش LR بود)، ممکن است این میکروب‌ها را غرق کرده و از بین برده باشد.

۵۰ سال بعد؛ هنوز پاسخی قطعی نیست

به مناسبت پنجاهمین سالگرد وایکینگ، بحث و جدل دوباره شعله‌ور شده است. در سال ۲۰۲۶، همایش‌ها و مقالات متعددی به این موضوع پرداخته‌اند.

• دکتر استیون بنر، در کنوانسیون انجمن مریخ ۲۰۲۶، به بررسی این پرسش پرداخت که چرا نتایج وایکینگ منفی تفسیر شد و چرا جستجوی حیات در مریخ برای دهه‌ها کنار گذاشته شد.

• اینگه لوس تن کیت، اخترزیست‌شناس، خواستار انجام یک مأموریت جدید و بدون سرنشین برای جستجوی حیات شده است.

تن کیت هشدار می‌دهد که حضور انسان در مریخ ممکن است شناسایی حیات بومی را غیرممکن کند، یا حتی آن را نابود سازد.

معمایی که همچنان پابرجاست

پنجاه سال پس از فرود وایکینگ ۱، پرسش «آیا در مریخ حیات وجود دارد؟» همچنان بی‌پاسخ مانده است.

آنچه مشخص است، این است که وایکینگ به جای پاسخ قطعی، پرسش‌های عمیق‌تری را مطرح کرد. داده‌های این مأموریت، ۵۰ سال بعد، همچنان موضوع پژوهش و مناقشه است و شاید تا زمانی که یک مأموریت جدید با ابزارهای مدرن به مریخ اعزام شود، این معما حل‌نشده باقی بماند.