چرا تنگه هرمز مهم‌ترین گلوگاه انرژی جهان است؟

به گزارش اکوتحلیل تنگه هرمز، گذرگاه دریایی باریکی است که خلیج فارس را به دریای عمان و دریای عرب متصل می‌کند و مهم‌ترین مسیر ارتباطی میان صادرکنندگان انرژی حاشیه خلیج فارس و شبکه‌های کشتیرانی جهانی محسوب می‌شود.

عرض این تنگه در باریک‌ترین نقطه حدود ۲۰ مایل (حدود ۳۲ کیلومتر) است، اما مسیرهای کشتیرانی مشخص که کشتی‌های تجاری از آنها استفاده می‌کنند، بسیار باریک‌ترند. در هر جهت، یک مسیر عبور حدود ۲ مایل عرض دارد که با یک منطقه حائل از مسیر مقابل جدا می‌شود.

سامانه تفکیک ترافیک دریایی (TSS) که در سال ۱۹۷۳ به تصویب رسید، کشتی‌های ورودی و خروجی را در مسیرهای جداگانه هدایت می‌کند تا خطر برخورد کاهش یابد. این مسیرها در هر جهت تقریباً ۲ مایل عرض دارند؛ بدین‌معنا که بخش بزرگی از محموله‌های انرژی جهان از یک کریدور دریایی با عرض تنها چند مایل عبور می‌کند.

اعداد و ارقام کلیدی؛ نفت، گاز و تردد روزانه

نقش تنگه هرمز در زنجیره تأمین انرژی جهان:

تنگه هرمز؛ گلوگاهی که فقط به نفت محدود نمی‌شود

گرچه تنگه هرمز امروزه بیش از هر چیز با تجارت نفت شناخته می‌شود، این گذرگاه قرن‌ها یکی از مسیرهای مهم دریایی جهان بوده است. این تنگه به لحاظ تاریخی، بنادر خاورمیانه را به مسیرهای تجاری هند و آسیا متصل می‌کرد و کالاهایی همچون ادویه، ابریشم، مروارید و اسب از آن عبور می‌کردند.

در اوایل قرن شانزدهم، دریانوردان پرتغالی جزیره هرمز را تصرف کردند و برای کنترل تجارت از طریق این تنگه، قلعه و پاسگاه گمرکی ساختند. کنترل پرتغال بیش از یک قرن ادامه یافت تا اینکه در سال ۱۶۲۲، اتحاد میان امپراتوری صفوی ایران و کمپانی هند شرقی انگلیس پرتغالی‌ها را از منطقه بیرون راند.

این رقابت تاریخی بر سر کنترل تنگه، یک الگوی دیرپا را برجسته می‌سازد: هرکسی که تنگه هرمز را کنترل کند، می‌تواند بر جریان تجارت منطقه تأثیر بگذارد.

تنگه هرمز در جنگ ۲۰۲۶؛ کاهش ۹۰ درصدی تردد و اختلال الکترونیکی

تنش‌های پیرامون حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران در سال ۲۰۲۶، یکی از روشن‌ترین نمونه‌های معاصر از تأثیر مستقیم جنگ بر ترانزیت دریایی در تنگه هرمز بود.

پیامدهای کلیدی جنگ بر تردد دریایی:

تنها در روز هفتم مارس، بیش از ۱,۶۵۰ کشتی در سراسر خلیج فارس تحت تأثیر اختلال در سامانه‌های موقعیت‌یابی قرار گرفتند و موقعیت برخی کشتی‌ها به‌طور اشتباه در گستره جغرافیایی وسیعی از کویت تا عمان نمایش داده شد. این سطح از اختلال، مخاطرات عملیاتی بیشتری ایجاد کرد و احتمال خطاهای ناوبری، برخورد کشتی‌ها و هشدارهای اشتباه را در یکی از مهم‌ترین کریدورهای انرژی جهان افزایش داد.

نتیجه کلیدی: برای ایجاد اختلال در تجارت جهانی، لزوماً لازم نیست تنگه هرمز به‌طور کامل بسته شود. حملات هدفمند، اختلالات الکترونیکی و کاهش تردد کشتی‌ها به‌تنهایی می‌توانند حرکت کالا را محدود کرده، هزینه‌ها را افزایش دهند و نااطمینانی گسترده‌ای در زنجیره‌های تأمین جهانی انرژی ایجاد کنند.

تأثیر بر بازارهای جهانی انرژی؛ واکنش فوری به تهدید

با توجه به اینکه بار بخش بزرگی از صادرات نفت جهان بر دوش تنگه هرمز است، هرگونه اختلال در این آبراه می‌تواند به‌سرعت بازارهای جهانی را تحت‌الشعاع قرار دهد. حتی احتمال وقوع درگیری نیز می‌تواند بر قیمت جهانی نفت، حق بیمه کشتیرانی، بازار اجاره نفتکش‌ها و برنامه‌ریزی تأمین انرژی تأثیر بگذارد.

واکنش بازار در جریان تشدید تنش‌های اخیر:

• قیمت نفت برنت: بیش از ۴ درصد افزایش و تثبیت در محدوده ۱۰۳ دلار به ازای هر بشکه

• نفت خام وست‌تگزاس اینترمدیت (WTI): حدود ۹۷ دلار

• علت اصلی: حملات علیه کشتی‌ها و زیرساخت‌های انرژی و اظهارات مقامات ایرانی مبنی بر ناامن شدن تنگه برای کشتیرانی

درس‌های تاریخی؛ از جنگ نفتکش‌ها تا توقیف نفتکش‌ها

جنگ نفتکش‌ها (دهه ۱۹۸۰): در جریان جنگ ایران و عراق، دو طرف در تلاش برای مختل کردن صادرات انرژی یکدیگر، حملات مستمری علیه کشتی‌های تجاری در خلیج فارس انجام دادند. این عملیات که به «نبرد نفتکش‌ها» معروف شد، نشان داد که مسیرهای انتقال انرژی با چه سرعتی می‌توانند به میدان مناقشه تبدیل شوند.

تحریم‌ها و تنش‌های هسته‌ای: در طول دهه ۲۰۰۰ و اوایل دهه ۲۰۱۰، تحریم‌های بین‌المللی علیه برنامه هسته‌ای ایران به دفعات به تهدید مقامات ایرانی مبنی بر بستن تنگه هرمز منجر شد. این رویارویی‌ها نقش تنگه هرمز را به‌عنوان یک اهرم فشار راهبردی در ژئوپلیتیک جهانی بیش از پیش تقویت کرد.

توقیف نفتکش‌ها: در آوریل ۲۰۱۵، قایق‌های گشتی ایران کشتی کانتینری «مرسک تیگریس» را توقیف کردند. در جولای ۲۰۱۹ نیز نفتکش انگلیسی «استنا ایمپرو» توقیف شد. این حوادث نشان می‌دهند که تجارت دریایی چگونه می‌تواند به ابزاری برای ارسال پیام‌های ژئوپلیتیکی و اقدامات تلافی‌جویانه تبدیل شود.

تحلیل اکو تحلیل

نکته کلیدی: 

تنگه هرمز با عبور روزانه ۲۰ میلیون بشکه نفت و تسلط ایران بر آن، مهم‌ترین گلوگاه انرژی جهان محسوب می‌شود. اختلال در این آبراه که در جنگ اخیر تردد را به یک‌دهم کاهش داد و قیمت نفت را به بالای ۱۰۳ دلار رساند می‌تواند شوک‌های شدید به بازارهای جهانی وارد کند. از نبرد نفتکش‌ها در دهه ۱۹۸۰ تا توقیف‌های اخیر و جنگ ۲۰۲۶، تاریخ نشان داده است که این گذرگاه باریک چگونه می‌تواند موازنه قدرت جهانی را تحت تأثیر قرار دهد. برای اقتصاد ایران، تنگه هرمز هم یک اهرم راهبردی و هم یک ریسک بزرگ محسوب می‌شود. سرمایه‌گذاران و فعالان اقتصادی باید تحولات این منطقه را به‌عنوان یکی از متغیرهای کلیدی در تصمیم‌گیری‌های خود لحاظ کنند.