آمار ناترازی؛ تولید ۱۱۲، مصرف ۱۳۵ میلیون لیتر در روز

به گزارش اکوتحلیل بر اساس آمارهای اعلام‌شده، مصرف روزانه بنزین کشور به حدود ۱۳۵ میلیون لیتر رسیده，در حالی که تولید پالایشگاه‌ها حدود ۱۱۲ میلیون لیتر است. بخشی از این فاصله از طریق تبدیل محصولات پتروشیمی به بنزین، برداشت از ذخایر یا واردات جبران می‌شود. در صورت تداوم این روند، هزینه‌های ارزی سنگینی به کشور تحمیل خواهد شد و امکان استفاده از فرآورده‌های پتروشیمی در بازارهای صادراتی کاهش می‌یابد.

اسماعیل سقاب اصفهانی، معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان بهینه‌سازی و مدیریت راهبردی انرژی، هزینه سالانه این ناترازی را حدود ۲ میلیارد دلار اعلام کرده است؛ هزینه‌ای که می‌توانست برای تأمین کالاهای اساسی، دارو، گندم و پرداخت یارانه‌ها مورد استفاده قرار گیرد.

ریشه ناترازی در سمت مصرف؛ خودروهای پرمصرف و حمل‌ونقل عمومی ضعیف

تمرکز صرف بر افزایش تولید، مساله را حل نمی‌کند، زیرا تجربه سال‌های گذشته نشان داده که متناسب با افزایش تولید، میزان مصرف نیز رشد کرده است. بخش مهمی از مشکل در سمت مصرف شکل گرفته است：خودروهای داخلی با مصرف سوخت بالا، ناوگان فرسوده، سفرهای غیرضروری و سهم اندک حمل‌ونقل عمومی، تقاضای بنزین را به‌طور مستمر افزایش داده‌اند.

سقاب اصفهانی در این باره گفته است：«اگر خودروهای داخلی به استانداردهای جهانی نزدیک بودند، کشور با کسری بنزین، صف، سهمیه‌بندی و دغدغه قیمت مواجه نمی‌شد». وی تأکید دارد که هزینه خودروی بی‌کیفیت و پرمصرف را نه خودروساز، بلکه مردم و بیت‌المال پرداخت می‌کنند.

یارانه‌ای که به خودرو می‌رسد، نه به مردم

نظام فعلی توزیع بنزین، یارانه را در عمل به میزان دسترسی افراد به خودرو پیوند زده است. خانوارهای دارای چند خودرو یا خودروهای پرمصرف از امکان بیشتری برای استفاده از بنزین یارانه‌ای برخوردارند، در حالی که خانوارهای فاقد خودرو سهمی از این یارانه ندارند؛ اگرچه ناگزیر هزینه‌های عمومی ناشی از مصرف سوخت، آلودگی و واردات بنزین را پرداخت می‌کنند.

طرح فردمحور شدن سهمیه تلاشی برای تغییر مبنای توزیع یارانه است. در مدل پیشنهادی، بخشی از سوخت برای حمل‌ونقل عمومی، تاکسی‌ها و ناوگان کاری اختصاص می‌یابد و اعتبار باقی‌مانده میان همه افراد توزیع می‌شود. به این ترتیب، یارانه از انحصار مالکان خودرو خارج می‌شود و خانوارهای فاقد خودرو نیز امکان استفاده از سهم خود را پیدا می‌کنند.

سه سناریوی روی میز دولت

بر اساس توضیحات سقاب اصفهانی، در حال حاضر سه سناریو برای مدیریت ناترازی بنزین مطرح شده است：

بر اساس نظرسنجی منتشرشده توسط سقاب اصفهانی، ۴۸ درصد از شرکت‌کنندگان به سناریوی سوم (سهمیه ۱۵۰۰ تومانی به هر کد ملی) رأی داده‌اند، ۳۷ درصد سناریوی دوم (نرخ آزاد ۸۷ هزار تومانی) را انتخاب کرده‌اند و ۱۵ درصد حامی ادامه وضعیت موجود بوده‌اند.

شرط موفقیت：توسعه حمل‌ونقل عمومی

کاهش مصرف بنزین در کوتاه‌مدت بدون توسعه گزینه‌های جایگزین سفر امکان‌پذیر نیست. شهروندی که به اتوبوس، مترو یا تاکسی قابل دسترس دسترسی ندارد، حتی در صورت افزایش هزینه سوخت، ناچار است از خودروی شخصی استفاده کند. در چنین شرایطی، تغییر قیمت یا محدود کردن سهمیه، بیش از آنکه مصرف را اصلاح کند، هزینه خانوار را افزایش می‌دهد.

برنامه‌هایی مانند برقی‌سازی ۴۰۰ هزار موتورسیکلت کاری، دوگانه‌سوز کردن حدود ۱۳۰ هزار وانت و اضافه شدن حدود ۷ هزار و ۳۰۰ اتوبوس، در صورت اجرای واقعی و تأمین زیرساخت، می‌تواند بخشی از فشار مصرف را کاهش دهد. اما این برنامه‌ها باید با زمان‌بندی، منابع مالی، سازوکار نظارت و شاخص‌های قابل سنجش همراه باشد.

اصلاح تدریجی، نه شوک‌درمانی

ناترازی بنزین نتیجه یک تصمیم نیست که با یک تصمیم دیگر برطرف شود. اصلاح آن به مجموعه‌ای از اقدامات هم‌زمان نیاز دارد：ارتقای استاندارد خودروها، خروج خودروهای فرسوده، توسعه حمل‌ونقل عمومی، اصلاح تدریجی نظام یارانه، حمایت هدفمند از مشاغل وابسته به خودرو و ایجاد سامانه شفاف برای توزیع اعتبار سوخت.

سقاب اصفهانی با تأکید بر اینکه «با سند محرمانه نمی‌شود کشور را اداره کرد»، خواستار شفاف‌سازی و اطلاع‌رسانی پیش از هرگونه تصمیم شده است. وی همچنین تأکید کرده که مردم را سورپرایز نمی‌کنیم.

تحلیل اکو تحلیل

نکته کلیدی： ناترازی بنزین در ایران، حاصل هم‌زمانی رشد مصرف، فرسودگی ناوگان، توسعه‌نیافتگی حمل‌ونقل عمومی و توزیع ناعادلانه یارانه است. دولت با سه سناریوی متفاوت از عرضه محدود تا سهمیه‌بندی خودرویی و فردمحوری در تلاش برای مدیریت این بحران است. اما هر راه‌حلی که تنها به قیمت یا سهمیه محدود شود، ناقص خواهد بود. اصلاح پایدار نیازمند اقدام هم‌زمان در چهار جبهه است：ارتقای استاندارد خودروها، توسعه حمل‌ونقل عمومی، اصلاح نظام یارانه و شفاف‌سازی اطلاعاتی. تا زمانی که خودروهای پرمصرف تولید می‌شوند و حمل‌ونقل عمومی پاسخ‌گوی نیاز مردم نیست، هر سیاستی درباره بنزین تنها بخشی از مسئله را جابه‌جا خواهد کرد، نه اینکه آن را حل کند.