علی اشرف افخمی – تحلیلگر اقتصادی و از مدیران بانکی

وقتی این هشدار جواب نداد، او تهدید را تشدید کرد که در صورت عدم پذیرش این درخواست توسط ایران، «کل یک تمدن» را از بین خواهد برد. وقتی این تهدید هم جواب نداد، او روی محاصره کشتی‌های ایرانی شرط‌بندی کرد، که امیدوار بود بتواند فشار و دردسر کافی برای ایران ایجاد کند تا سرانجام از کنترل خود بر این آبراه کلیدی دست بکشد. و از آنجایی که این تلاش هم نتیجه‌ای نداشت، در هفته جاری، در تلاشی جدید برای شکستن کنترل ایران بر تنگه هرمز، ترامپ طرحی را با عنوان «پروژه آزادی» اعلام کرد تا به خروج کشتی‌های سرگردان از خلیج فارس کمک کند. ایران با چند موشک و پهپاد به این پروژه، پاسخ عملی داد. ترامپ ناچار شد پس از یک روز این طرح را متوقف کند.

مقامات و تحلیلگران می‌گویند، این باور ترامپ که فشار اقتصادی یا حتی نظامی بیشتر منجر به تسلیم ایران خواهد شد، عمیقاً نادرست است. آنها می‌گویند این یک برداشت نادرست روانشناختی از استراتژی و توانایی جمهوری اسلامی برای دستیابی به توافق است.

دولت ایران معتقد است که فعلاً دست بالا را دارد. فکر می‌کند می‌تواند مانند گذشته در برابر فشار اقتصادی جدید مقاومت کند. و – مهم‌تر از همه – فکر می‌کند که می‌تواند این کار را برای مدت طولانی‌تری از آنچه ترامپ می‌تواند افزایش قیمت جهانی و آمریکایی بنزین، انرژی و کود را تحمل کند، ادامه دهد. این جنگ به آزمونی برای اراده‌های بین ایران و ایالات متحده تبدیل شده است. اما برای ایران، علیرغم وجود خطر در صورت بروز بن‌بست، مزیت بیشتری همراه دارد.

آزمون اراده‌ها

ترامپ با اعمال محاصره، عملاً شرط می‌بندد که ظرفیت ایران برای استخراج و ذخیره نفتی که پمپاژ می‌کند، اما قادر به صادرات آن نیست، به زودی تمام خواهد شد. ترامپ اواخر ماه گذشته گفت: «اگر آنها نفت خود را نتوانند به فروش برسانند، کل زیرساخت‌های نفتی آنها منفجر خواهد شد.» او افزود: «آنها فقط حدود سه روز تا این اتفاق فاصله و فرصت دارند». اما این ادعا هم قبلاً اشتباه بودنش ثابت شده است.

کارشناسان نفت معتقدند که ایران حداقل چند هفته تا توقف پمپاژ نفت فرصت دارد، که می‌تواند به ادعای ورود خسارات قابل توجه به زیرساخت‌های ایران خط بطلان بکشد. اما ایران که در ماه آوریل حدود ۱.۸ میلیون بشکه نفت در روز صادر می‌کرد، می‌تواند تولید خود را کاهش دهد و در عین حال به ذخیره نفت در اَبَر تانکرهای خالی یا قدیمی که هر کدام می‌توانند حدود ۲ میلیون بشکه نفت را در خود جای دهند، ادامه دهد و مقداری از آن را نیز از طریق جاده و راه‌آهن به کشورهای همسایه شرقی خود مانند پاکستان و افغانستان ارسال کند. در دوره اول ریاست جمهوری ترامپ، ایران تولید خود را بدون آسیب قابل توجهی به زیرساخت‌های نفتی اش، کاهش داد. بِرت اریکسون از مشاوران شرکت ریسک آبسیدین می گوید: «ایران حتی به شروعِ بستن چاه‌های خود، نزدیک هم نشده است». تحریم‌ها و محاصره اقتصادی ممکن است اوضاع را تغییر دهد، اما «هیچ سناریوی عملی ثمر بخشی دیده نمی شود که طبق آن، این تحریم‌ها نتیجه لازم را در یک جدول زمانی مشخص برای ترامپ به ارمغان آورد». اریکسون می افزاید:، حتی اگر جنگ امروز پایان یابد، «چندین ماه طول خواهد کشید تا اوضاع به حالت عادی برگردد.»

کمی پیچ را بچرخانید؟

کارشناسان تردید دارند که زمان به نفع ترامپ عمل کند. سوزان مالونی، متخصص ایران و مدیر برنامه سیاست خارجی در موسسه بروکینگز، گفت: «ما مطمئناً می‌توانیم آسیب بیشتری به اقتصاد ایران وارد کنیم، اما آنها بیش از هر اقتصاد دیگری در تاریخ فشار را تحمل کرده‌اند و این باعث فروپاشی دولت یا اتخاذ مواضع منطقی‌تر نشده است.»

صنم وکیل، مدیر برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در چَتِم هاوس، اظهار داشت: «من فکر می‌کنم رئیس جمهور ترامپ واقعاً نمی‌فهمد چه چیزی ایرانی‌ها را هدایت می‌کند. آنها بر اساس تولید ناخالص داخلی خود تصمیم نمی‌گیرند، زیرا اگر چنین بود، سال‌ها پیش توافق می‌کردند.»

هرچند مواضع ایران در طول جنگ سخت‌تر شده است، اما تاکتیک‌های ترامپ هیچ تغییری نکرده است. علی واعظ، مدیر پروژه ایران در گروه بین‌المللی بحران، می گوید: «در هر مقطعی که فشار به نتیجه مورد نظر نرسیده است، ترامپ به دنبال ابزار جدیدی برای اعمال زور بوده است که معتقد بود به طرز جادویی پیروزی را به ارمغان می‌آورد.». ترامپ همیشه معتقد است که «با یک پیچاندن کوچک، اوضاع بهتر می‌شود.». اما این طرز فکر درست نیست.

اینطور نیست که استراتژی‌های ایالات متحده درد و رنج ایجاد نمی‌کنند، آنها درد و رنج ایجاد می‌کنند. اما به گفته سوزان مالونی «ایران چنان مقتدر است که آن نوع محرک‌های سیاسی که ممکن است به مصالحه منجر شوند، بر آن اثر ندارد.»

از سوی دیگر، ترامپ با انتخابات میان‌دوره‌ای در پاییز روبرو است. و رأی‌دهندگان فشار اقتصادی زیادی را متحمل شده اند. کاخ سفید اصرار دارد بگوید که جنگ تمام شده است اما ترامپ، در یک تغییر موضع ناگهانی، دیروز اعلام کرد که ایالات متحده عملیات یک روزه خود برای اسکورت کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز موسوم به «پروژه آزادی» را «برای مدت کوتاهی» متوقف می‌کند. وی اضافه کرد که این تصمیم به دلیل «پیشرفت بزرگ» در جهت دستیابی به توافق با ایران است و افزود که محاصره ایالات متحده همچنان پابرجا خواهد ماند.

این اقدام ساعاتی پس از آن صورت گرفت که مارکو روبیو، وزیر امور خارجه ایالات متحده، اظهار داشت: ایالات متحده عملیات جنگی علیه ایران را به پایان رسانده و کاملاً بر مأموریت جدید متمرکز است. کاخ سفید اصرار دارد که جنگ تمام شده است، اما بسیاری از کارشناسان و تحلیلگران می گویند: صرف اعلام این خبر، آن را به واقعیت تبدیل نمی‌کند. آقای ترامپ بایستی متوجه این واقعیت بشود که زبان زور جواب نمی دهد و این موضوعی است که وی بایستی بفهمد.

*بر گرفته از مقاله استیون ارلانگر در نیویورک تایمز – ۵ می ۲۰۲۶ –