به گزارش مجله خبری اکوتحلیل؛ توجه به زیرساختهای مورد نیاز کودکان در سفر، یکی از نیازهایی است که در سالهای اخیر در کشورهای زیادی مورد توجه قرار گرفته است. البته تجربه سفر برای کودکان پدیده جدیدی نیست، اما در تعاریف جدید «گردشگری دوستدار کودک» امکانات و تسهیلات ویژهای برای کودکان در نظر گرفته میشود. بر اساس تعاریف بینالمللی؛ «گردشگری دوستدار کودک، شکلی از گردشگری است که کودک در آن با طبیعت بهتر و بیشتر انس گرفته و میآموزد که به آن احترام بگذارد و تواناییها و تمایلات او در سطوح مختلف در نظر گرفته شود. از ویژگیها و شاخصهای مقاصد گردشگری دوستدار کودک میتوان به محیطهای سالم، بدون آلودگی، ایمن و بدون خطر اشاره کرد». یکی از مسائلی که در سفر کودکان و در مفهومی وسیعتر گردشگری کودک مورد تاکید است، سفر به مقاصد طبیعی است که این فرصت را بیشتر در اختیار کودکان قرار میدهد که تجربههایی نو کسب کند و از فضای زندگی شهری فاصله بگیرند. از جمله این فعالیتها میتوان به کوهنوردی، کمپینگ و بازدید از مناطق حفاظتشده اشاره کرد که میتواند به آموزش و آشنایی کودکان با محیطزیست کمک کند. سفر همواره برای کودکان همراه با آموزش نکات تازه است، تنها کاری که بزرگترها باید انجام دهند، حفظ ایمنی و دادن مجال تجربه به آنهاست. سفر همانقدر که در دنیای بزرگترها منجر به پختگی و رشد و تعالی میشود، در کودکان هم اثرات مثبت بسیاری در آموزش و یادگیری، سلامت روان، رشد فردی و اجتماعی و تقویت خلاقیت دارد. توجه به همین نکته، زمینهساز برگزاری تورهای تخصصی برای کودکان و نوجوانان شده، تورهایی که نکات آموزشی در آنها در قالب قصه و روایتگری و بازی به کودکان منتقل میشود. موزهها، کمپها و تفرجگاههایی هم که مقصد این تورها هستند، بسته به نیاز کودکان خدماتی را طراحی و ارایه میکنند. این تورها توسط راهنمایانی که آموزشهای ویژه دیدهاند، با همراهی متخصصانی که با مسائل حوزه کودک، نیازها و چالشهای آن در سفر آشنا هستند، برگزار میشوند.
آمار کودکان مسافر، رشدی که نمیتوان نادیده گرفت
بهرغم اینکه گردشگری کودک در سالهای اخیر موردتوجه قرار گرفته است، هنوز از مسافر کوچولوهای دنیا در صنعت گردشگری آمار دقیقی وجود ندارد و تنها میتوان به آمارهای کلی در این زمینه استناد کرد. با توجه به تغییراتی که گردشگری دنیا پس از پاندمی تجربه کرده است، آمارها از افزایش سفرهای خانوادگی حکایت دارند. خانوادهها نیز اغلب به دنبال مقاصد مناسب برای سفر به همراه کودکان هستند. از این منظر میتوان اینطور نتیجه گرفت که آمار کودکان مسافر هم به تبع افزایش سفرهای خانوادگی، رو به افزایش است. از سوی دیگر آمارهای رسمی اتحادیه اروپا نشان میدهد در حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد از سفرهای خانوادگی در کشورهای اروپایی، حداقل یک کودک حضور دارد و مقصد بیشتر این سفرها پارکهای تفریحی، موزهها و مقاصد طبیعی هستند. چینیها که چند سالی است رکورد بیشترین مسافران جهان را به خود اختصاص دادهاند، در زمینه گردشگری کودک هم -بهرغم نبود آمار دقیق- رکورددارند. مطالعات نشان میدهد در سالهای اخیر، سفرهای داخلی و بینالمللی کودکان چینی یکی از بازارهای بزرگ در صنعت گردشگری بوده، مطالعات صورت گرفته و آمارهای کلی نشان از افزایش آمار کودکان مسافر دارد. در نتیجه سیاستگذاران گردشگری نمیتوانند نیازهای این قشر و همراهان آنها را در سفر نادیده بگیرند، چرا که بازار آینده را از دست خواهند داد. گردشگری کودک امروز برای بخش بازاریابی صنعت گردشگری یکی از حوزههای پر اهمیت محسوب میشود.
گردشگری نحیف ایران برای کودکان چه در چنته دارد؟
گردشگری کودکان در ایران هنوز در ابتدای راه است. هر چند وضعیت کلی گردشگری در کشور هم مطلوب نیست و توفان حوادث، جانی برایش باقی نگذاشته، اما پیش از رسیدن به این شرایط هم کودکان جایگاه مطلوبی در بخش گردشگری نداشتند و برنامه چندانی برای آنها در مقاصد سفر وجود نداشت. به جز چند مورد تور تخصصی در برخی شهرها مثل یزد و اصفهان و تهران، باقی برنامههای کودکمحور در اماکن گردشگری محدود به قرار دادن چند میز پلاستیکی و وسایل و ابزار نقاشی و برگزاری چند ویژهبرنامه در روز جهانی کودک یا هفته میراث فرهنگی میشود. در حالی که رویکرد امروز دنیا به گردشگری دوستدار کودک، مبتنی بر دانش و قواعدی است که در آن علاوه بر فعالیتهای آموزشی و سرگرمکننده، توسعه مهارتهای فردی و اجتماعی کودکان هم مورد توجه قرار میگیرد و علاوه بر تمام این موارد، تسهیلات و امکانات ویژهای هم برای کودکان طراحی شده و در نظر گرفته میشود. بهرغم تلاشهایی که در این حوزه صورت گرفته است، هنوز در برخی مناطق کشور زیرساختهای مناسب برای گردشگری کودکان وجود ندارد. نهتنها فضاهای مناسب در موزهها و مراکز فرهنگی، امکانات آموزشی مناسب یا راهنمایان گردشگری تخصصی برای کودکان در بسیاری از مقاصد وجود ندارد، اراده چندانی هم برای ایجاد این امکانات در برنامههای میانمدت و بلندمدت دیده نمیشود. بهطور کلی کودکان در ساختار وزارت میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری که متولی اصلی این حوزه محسوب میشود و برنامهریزیهای این وزارتخانه جایی ندارند. به همین دلیل است که نه تنها در موزهها کودکان مشتاق را نمیبینیم که در مراکز دیگر گردشگری هم خبری از حضور فعال کودکان نیست. در چنین وضعیتی توقع ایجاد زیرساخت مناسب در بخش حمل و نقل و اقامت، انتظاری رویایی است.
آینده گردشگری کودکان در ایران، با توجه به روندهای کنونی و تغییرات اجتماعی و اقتصادی، میتواند به گونه دیگری رقم بخورد. برای تحقق این امر نیاز به سرمایهگذاری و برنامهریزی دقیق است. در کشوری با ظرفیتهای متنوع طبیعی و فرهنگی مثل ایران، فرصتهای زیادی برای ایجاد فضای مناسب آموزش و تفریح و رشد برای کودکان وجود دارد. درست مثل دیگر اشکال گردشگری که همواره با افسوس از ظرفیتهای موجود و نبود برنامه مطلوب برای بهرهمندی از آن ظرفیتها یاد میکنیم، گردشگری کودک هم قربانی غفلتهاست. اما کودکان ایران میتوانند در یک برنامهریزی درست و اصولی با طبیعت و فرهنگ و میراث فرهنگی خود بیشتر آشنا شوند. میتوانند افرادی با مهارتهای اجتماعی و توانمندیهای قابل توجه فردی باشند. افرادی که میتوانند آینده بهتری را برای یک جامعه بحرانزده، رقم بزنند.
از چالشها تا خدمات ویژه
سفر شاید در نگاه اول برای کودکان جذاب باشد، اما در بخشهای پنهان ذهن آنها تجربه سفر، چالشبرانگیز است. آنها در سفر روی صندلیهای ماشینی مینشینند که برای بزرگترها طراحی شده، کابین هواپیما برای بزرگترهاست، هتل، غذاها و میزهای سرو غذا مخصوص بزرگترهاست، تخت و اتاقهای هتل و تمام امکانات آن متعلق به آدم بزرگهاست و بچهها قرار است مدتی از امنیت اتاق و تختخواب و فضای زندگی خود دور شوند و در فضایی که تعلق به آنها ندارد زندگی کنند. تمام این موارد میتواند برای کودکان در سفر چالشبرانگیز باشد. به همین دلیل است که خدمات ویژه برای کودکان در حال طراحی و ارایه از سوی شرکتهای بزرگ حمل و نقل؛ ایرلاینها و مراکز اقامتی است.
برخی ایرلاینها و هتلها و مراکز اقامتی، با ارایه خدمات ویژه به کودکان و خانوادههایی که به همراه کودک سفر میکنند، برند خود را در میان مخاطبان معرفی میکنند. اغلب هتلهای زنجیرهای امکانات خاصی مانند باشگاههای کودک، خدمات مراقبت از کودک، استخرهای مخصوص کودکان و سرگرمیهای ویژه دارند. مثل مجموعههای اقامتی[…] که پارکهای تفریحی مخصوص کودک، فعالیتهای آموزشی و سرگرمکننده، اتاقهایی با تمهای خاص کودکانه و… را برای کودکان درنظر گرفته یا هتلهای دوستدار کودک که خدماتی سادهتر برای مسافران کوچک خود در نظر میگیرند، مثل هتل […] در استانبول، که یک هتل چهار ستاره در منطقه تاریخی سلطان احمد است و محلی مناسب برای خانوادههایی است که همراه کودک سفر میکنند. در این هتل علاوه بر امکانات استراحت ویژه کودکان در اتاقها، خدماتی مثل وسایل سرگرمی و اسباببازیهای کودکان، منو و غذاهای مخصوص کودکان، میانوعدههای روزانه مانند شیر، ماست میوهای و میوههای تازه ویژه مسافران کوچک، امکاناتی از قبیل صندلی غذاخوری، کالسکه، روپوش کودک و وان حمام مخصوص کودک، DVD های ویژه و کانالهای تلویزیونی مخصوص کودکان ارایه میشود. ایرلاینها هم با ارایه خدماتی مثل دادن اولویت سوار شدن به کودکان زیر ۶ سال و همراهانشان به هواپیما، امکان شروع سفری آرام و بدون استرس را برای کودکان و همراهانشان فراهم میکنند یا با ارایه وعدههای غذایی ویژه برای کودکان در همه کلاسهای پروازی، سعی دارند تا کودکان فضایی صمیمانه و کم تنش را تجربه کنند. برخی ایرلاینها کیتهایی با اسباببازی، کتابهای رنگآمیزی و لوازم سرگرمکننده برای کودکان فراهم میکنند تا در طول پرواز مشغول شوند و با قرار دادن صندلیها و تشکهای مخصوص کودکان فضای سخت و خشک کابین هواپیما را که اجازه تحرک به کودکان نمیدهد تا حدودی برای آنها قابل تحمل میکنند.
کودکان در بسیاری از کشورها علاوه بر سفر به همراه خانواده در اردوها و تورهای مناسب سنشان هم شرکت میکنند. این اردوها فرصتی هستند تا دور از خانواده و به شکل مستقل در محیطی متفاوت از خانه به یادگیری، بازی و فعالیتهای اجتماعی بپردازند. اغلب این اردوها شامل فعالیتهای مختلف در فضای باز مانند پیادهروی در جنگلها، کمپینگ، یادگیری نکاتی درباره گیاهان و حیوانات و مشغول شدن به فعالیتهای هنری یا علمی در طبیعت است. مجریان این اردوها به دنبال این هستند تا به کودکان ارزشهای محیطزیستی و اهمیت حفظ طبیعت را آموزش دهند و به آنها کمک کنند تا ارتباط بهتری با محیطزیست برقرار کنند.
در ایران هم اردوهای مدارس و تورهای ویژه کودکان با رویکرد آموزش و کسب تجارب تازه برگزار میشود، اما متاسفانه در بسیاری از اردوهای دانشآموزی در نقاط مختلف کشور، بیتوجهی و اولویت ندادن به ایمنی در سفر بارها منجر به بروز حوادث ناگوار شده و خانوادهها را نسبت به این اردوها بدبین و نگران کرده است. حوادثی مثل تصادف مرگبار دختران مینابی در داراب، منجر به فوت تعدادی از آنان شد. اخبار حوادث گواهی میدهند که ایمن نبودن جادهها و بیتوجهی برگزارکنندگان این اردوها به هشدارها و درس نگرفتن از حوادث قبلی بهطور مکرر باعث بروز چندباره حوادث در یک مسیر مشخص شده است.
کودکان را ببینیم
حال گردشگری ایران خوب نیست. به گواه آمارهای رسمی، به دلیل مشکلات معیشتی، خانوادههای بسیاری سفر را از سبد هزینههای خود حذف کردهاند. با اینهمه برای اینکه نسل آینده ایران نسلی آگاه، دوستدار محیطزیست و فرهنگ ایران، دارای مهارتهای اجتماعی و سلامت روان باشد، باید سفر برای کودکان تسهیل شود. دنیا به ضرورت این امر پی برده و میداند که اسارت تکنولوژی قرار است با روان و جسم و آگاهی انسان چه کند، همین است که امروز به فکر نزدیک کردن کودکان به طبیعت، فرهنگ و تاریخ و فراهم کردن فضا و امکانی برای کسب تجارب نو برای کودکان است.
اگر گردشگری ایران مدیرانی دغدغهمند و تصمیمگیرانی دلسوز داشته باشد، در شرایطی که بخش گردشگری در تمام ابعاد با رکودی اجباری دست و پنجه نرم میکند، سیاستگذاری خود را متمرکز بر تقویت زیرساختهای لازم برای توسعه گردشگری کودک میکنند. در دورانی که تنگنای معیشتی خانوادهها را از سفر محروم کرده، با دادن تسهیلاتی به مدارس و مهدکودکها و حمایت از دفاتر خدمات مسافرتی که تورهای تخصصی کودک ارایه میکنند و مهمتر از آن تقویت ایمنی سفرها، کودکان را به طبیعت و محیطزیست و میراث فرهنگی نزدیک کنند.
در این راستا میتوانند با طراحی موزهها و مراکز علمی ویژه کودکان که از فناوریهای نوین برای جذب کودکان استفاده میکنند، مانند موزههای تاریخی و طبیعی که در آن ارتباط کودکان و اشیا با واقعیت مجازی اتفاق میافتد، گامهای موثری بردارند. طراحی تورهای گردشگری که شامل بازدید از مکانهای تاریخی، طبیعی و فرهنگی ایران باشد و تورهایی ویژه با موضوعات مختلف مانند «حیاتوحش ایران»، «تمدنهای باستانی»، «اساطیر ایرانی» و «آشنایی با نمادهای فرهنگی نقاط مختلف کشور» برای کودکان این فرصت را فراهم میکنند تا آنها با تاریخ و فرهنگ ایران از زاویهای جذاب آشنا شوند.
لازم است وزارت میراث فرهنگی به ارتقای زیرساختهای گردشگری برای کودکان توجه ویژه داشته باشد. مسیرهای گردشگری ویژه برای خانوادهها و کودکان شامل پارکها، مراکز تفریحی و فرهنگی طراحی کند. این مسیرها باید برای کودکان جذاب و مهمتر از آن، ایمن باشند. در تورهای گردشگری ویژه کودکان، میتوان کارگاههای آموزشی مختلفی مانند آشنایی و ساخت صنایعدستی، آموزش نقاشی از طبیعت، داستانگویی درباره تاریخ ایران یا بازیهای سنتی برگزار کرد. از آنجا که یکی از مشکلات همیشگی وزارت میراث فرهنگی ایران، موضوع بودجه است، با کمی خلاقیت این وزارتخانه میتواند با برگزاری کمپینهای تبلیغاتی، منابع مالی موردنیاز برای اجرای برنامههای مشابه آنچه ذکر شد را از بخش خصوصی تامین کرده و در عین حال بخش بزرگتری از جامعه را با مزایای توجه به گردشگری کودکان آشنا کند.
با توجه به اهمیت محیطزیست و مسائل مرتبط با تغییر اقلیم، گردشگری محیطزیستی برای کودکان یکی از ترندهای مهم آینده خواهد بود. تورهای آموزشی که کودکان را با طبیعت و پدیدههای زیستمحیطی آشنا میکنند، نه تنها میتوانند جذاب، خاطرهانگیز و سرگرمکننده باشند، بلکه میتوانند به افزایش آگاهی کودکان درباره اهمیت حفظ محیطزیست کمک کنند. گردشگری فرهنگی و تاریخی هم کودکان را با فرهنگ و تاریخ کشور آشنا کرده و میتواند به بخش دیگری از گردشگری کودکانه تبدیل شود. مسلم است که گردشگری کودک در ایران ظرفیت بالایی برای توسعه دارد و وزارت میراث فرهنگی میتواند با انجام اقدامات متنوعی، این حوزه را به یک بخش مهم و موثر در بخش گردشگری تبدیل کند. در این مسیر با بهرهگیری از ظرفیتهای موجود در بخش خصوصی، تعامل سازنده با آموزش و پرورش و نهادهای مرتبط دیگر، میتواند گامی موثر در توسعه گردشگری کودک برداشته و شاید از این طریق جانی تازه به گردشگری کشور بدهد. بخشی که سالهاست آماج ضربات پیدرپی و مهلکی شده که هر کدام به نوعی گردشگری ایران را از پا درآورده است. هر چند مدیران این حوزه حاضر به پذیرش این امر نیستند، اما حقیقت برای همیشه قابل کتمان نیست و باید به جز سخنرانی، کاری کرد./انتهای پیام
Saturday, 11 July , 2026