به گزارش اکو تحلیل کمتر از یک ماه پس از آنکه تفاهم اسلام‌آباد میان ایران و آمریکا به کاهش نسبی تنش‌های نظامی در منطقه و ایجاد امید برای بازگشت دیپلماسی انجامید. اظهارات دونالد ترامپ مبنی بر پایان یافتن تفاهم و حملات نظامی جدید به خاک ایران، معادلات سیاسی و اقتصادی منطقه را وارد شرایط جدید کرد. اگرچه هنوز ابعاد این ماجراجویی جدید برای ناظران سیاسی و نظامی روشن نیست، اما از نگاه اقتصاددانان و فعالان بازار، بازگشت «نااطمینانی» به منطقه، خود می‌تواند به اندازه یک بحران امنیتی، آثار اقتصادی قابل‌توجهی به همراه داشته باشد. بازارهای مالی جهان همواره نسبت به تحولات ژئوپلیتیکی واکنشی سریع‌تر از دولت‌ها نشان می‌دهند و تنها ساعاتی پس از انتشار اظهارات ترامپ، نگاه معامله‌گران بار دیگر به خلیج فارس، تنگه هرمز و بازار جهانی انرژی معطوف شد.

چرا بازارها بیش از سیاستمداران نگران هستند؟

اقتصاد جهانی بیش از هر زمان دیگری به جریان آزاد انرژی وابسته است. هرگونه تهدید علیه مسیرهای انتقال انرژی، بلافاصله خود را در قیمت نفت، هزینه حمل‌ونقل، نرخ بیمه، بازار سهام و حتی نرخ تورم کشورها نشان می‌دهد. از این منظر، پایان تفاهم میان ایران و آمریکا صرفاً یک اختلاف سیاسی نیست؛ بلکه پیامی است که می‌تواند انتظارات فعالان اقتصادی را تغییر دهد. بازارها بیش از وقوع جنگ، از احتمال وقوع جنگ و طولانی شدن نااطمینانی آسیب می‌بینند.

سرمایه‌گذار زمانی که آینده را مبهم ببیند، پروژه‌های جدید را متوقف می‌کند. بانک‌ها در اعطای تسهیلات محتاط‌تر می‌شوند و شرکت‌های بین‌المللی نیز تصمیمات سرمایه‌گذاری خود را به تعویق می‌اندازند. به همین دلیل است که بسیاری از تحلیلگران معتقدند اگرچه پایان تفاهم الزاماً به معنای آغاز درگیری نظامی نیست، اما می‌تواند موج جدیدی از نااطمینانی را به اقتصاد جهانی تزریق کند؛ موجی که آثار آن به‌مراتب گسترده‌تر از مرزهای ایران و آمریکا خواهد بود.

تنگه هرمز؛ قلب تپنده بازار انرژی تحت تأثیر محاصره

در میان همه متغیرهای اقتصادی، شاید هیچ موضوعی به اندازه امنیت تنگه هرمز مورد توجه بازارهای جهانی نباشد. این آبراه راهبردی، محل عبور بخش قابل‌توجهی از نفت خام و گاز طبیعی مایع جهان است و هرگونه اختلال در امنیت آن، مستقیماً بر بازار انرژی اثر می‌گذارد. روزنامه واشنگتن‌پست در گزارشی با بررسی تحولات اخیر، تنگه هرمز را همچنان محور اصلی بحران توصیف کرده و نوشته است که هرگونه ناامنی در این مسیر می‌تواند بازار جهانی انرژی را با شوک تازه‌ای مواجه کند.

با اعلام رسمی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مبنی بر بسته شدن تنگه هرمز تا اطلاع ثانوی و تا پایان مداخلات آمریکا، اقتصاد جهان با یک واقعیت جدید مواجه شده است: کاهش شدید تردد کشتی‌ها و توقف آنها در این آبراه حیاتی. تجربه بحران‌های گذشته نشان داده است که حتی کاهش محدود در تردد کشتی‌ها در آبراه‌های راهبردی می‌تواند اثرات قابل‌توجهی بر قیمت انرژی و کالاها داشته باشد. صندوق بین‌المللی پول نیز در ارزیابی تازه خود هشدار داده است که بازار جهانی نفت احتمالاً در کوتاه‌مدت به شرایط پیش از عملیات نظامی علیه ایران باز نخواهد گشت و تداوم تنش‌ها می‌تواند قیمت‌های بالاتر انرژی را به یک واقعیت پایدار تبدیل کند.

سه سناریوی پیش‌روی اقتصاد جهان

در شرایط کنونی، اقتصاد جهان بیش از آنکه در انتظار وقوع یک جنگ جدید باشد، در حال ارزیابی سه سناریوی متفاوت است. سناریوهایی که هر کدام می‌توانند مسیر بازارهای جهانی را در ماه‌های آینده تغییر دهند.

سناریوی نخست: بازگشت به دیپلماسی

بازگشت دوباره طرفین به میز مذاکره. هرچند اظهارات اخیر ترامپ فضای سیاسی را ملتهب کرده و مذاکرات اخیر در مسقط نیز راه به جایی نبرده است. در این سناریو، بازارها پس از یک دوره نوسان، به تدریج آرامش خود را بازیافته و قیمت نفت نیز بخشی از افزایش اخیر خود را اصلاح خواهد کرد. این سناریو نیازمند اراده جدی هر دو طرف برای کاهش تنش‌ها و احیای چارچوب تفاهم‌های قبلی است.

سناریوی دوم: تداوم تنش‌های کنترل‌شده

ادامه وضعیت فعلی و تداوم تنش‌های کنترل‌شده؛ وضعیتی که نه به توافق منجر می‌شود و نه به جنگ مستقیم. بسیاری از تحلیلگران این سناریو را محتمل‌تر می‌دانند. در این حالت، اقتصاد جهان با ریسک مزمن اما قابل‌مدیریت روبه‌رو خواهد بود؛ قیمت انرژی در سطوحی بالاتر از میانگین ماه‌های گذشته باقی می‌ماند، هزینه حمل‌ونقل دریایی افزایش می‌یابد و شرکت‌های بین‌المللی با احتیاط بیشتری در منطقه سرمایه‌گذاری خواهند کرد.

سناریوی سوم: تشدید درگیری‌های نظامی

بازگشت درگیری‌های نظامی گسترده. سناریویی که هرچند هنوز احتمال وقوع آن پایین‌تر از دو سناریوی دیگر ارزیابی می‌شود، اما بیشترین نگرانی را برای بازارهای جهانی ایجاد کرده است. در صورت وقوع چنین شرایطی، نخستین بازارهایی که واکنش نشان خواهند داد، بازار نفت، طلا، ارز و حمل‌ونقل دریایی خواهند بود و در ادامه، موج جدیدی از تورم می‌تواند بسیاری از اقتصادهای جهان را درگیر کند.

محاصره دریایی؛ استراتژی جدید و هزینه‌های پنهان

در کنار نگرانی‌ها درباره آینده دیپلماسی، برخی گزارش‌های رسانه‌ای از احتمال تغییر رویکرد واشنگتن در قبال ایران خبر می‌دهند. شبکه سی‌ان‌ان به نقل از برخی منابع اسرائیلی گزارش داده است که دولت ترامپ ممکن است به جای حرکت به سمت یک جنگ تمام‌عیار، سیاست «حداکثر محاصره دریایی» علیه ایران را در دستور کار قرار دهد.

چنین رویکردی از نگاه اقتصاددانان، حتی بدون وقوع جنگ مستقیم نیز می‌تواند تبعات اقتصادی گسترده‌ای به همراه داشته باشد. محدود شدن تردد دریایی یا افزایش ریسک حمل‌ونقل در خلیج فارس، به طور مستقیم بر هزینه تجارت جهانی و قیمت انرژی اثر می‌گذارد. وبگاه آمریکایی اکسیوس نیز به نقل از برخی مقام‌های آمریکایی مدعی شده است که مناقشه کنونی به نبردی باز و بدون افق مشخص بر سر یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان تبدیل شده است. این گزارش تأکید می‌کند که تشدید تنش‌ها ممکن است چند روز، چند هفته یا حتی چند ماه ادامه یابد که می‌تواند نااطمینانی را به مهم‌ترین متغیر اثرگذار بر بازارهای جهانی تبدیل کند.

پیامدهای اقتصادی برای ایران؛ از انتظارات تورمی تا کاهش اعتماد

برای اقتصاد ایران که در ماه‌های اخیر با امید به کاهش تنش‌ها و بهبود شرایط تجاری، اندکی نفس کشیده بود، بازگشت تنش‌ها پیامدهای دوچندانی دارد:

۱. بازگشت انتظارات تورمی

فشار بر نرخ ارز و افزایش قیمت کالاهای اساسی می‌تواند به سرعت خود را در سفره مردم نشان دهد. تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که هرگاه تنش‌های سیاسی تشدید شده، نرخ ارز جهش پیدا کرده و تورم از کنترل خارج شده است.

۲. کاهش اعتماد فعالان اقتصادی

افزایش نااطمینانی، سرمایه‌گذاری را به تعویق می‌اندازد و خروج سرمایه از کشور را تسریع می‌کند. فعالان اقتصادی در شرایط ابهام، تصمیمات محتاطانه‌تری می‌گیرند که این امر خود به تشدید رکود اقتصادی دامن می‌زند.

۳. چالش برای سیاست‌گذاران داخلی

دولت برای حفظ ثبات اقتصادی، نیازمند مدیریت هم‌زمان سه جبهه است: کنترل تورم، تأمین ارز مورد نیاز کشور و حفظ سطح تولید. این در حالی است که بسته شدن تنگه هرمز، صادرات نفت ایران را نیز با محدودیت‌های جدی مواجه خواهد کرد.

ریسک مزمن، واقعیت جدید اقتصاد جهان

پایان تفاهم میان ایران و آمریکا، صرفاً پایان یک توافق سیاسی نیست؛ بلکه رویدادی است که می‌تواند بار دیگر «ریسک ژئوپلیتیکی» را به یکی از مهم‌ترین متغیرهای اثرگذار بر اقتصاد جهان تبدیل کند. اگر نفت گران‌تر به افزایش هزینه تولید و تشدید فشارهای تورمی منجر شود، بانک‌های مرکزی با چالش دشوارتری در مسیر کاهش نرخ بهره مواجه خواهند شد و رشد اقتصادی در بسیاری از کشورها کاهش خواهد یافت.

برای اقتصاد ایران نیز مهم‌ترین تهدید، نه فقط افزایش فشارهای خارجی، بلکه احتمال بازگشت انتظارات تورمی و کاهش اطمینان فعالان اقتصادی است. در چنین شرایطی، موفقیت سیاست‌گذاران بیش از هر زمان دیگری به توانایی آنها در حفظ ثبات اقتصاد کلان، مدیریت بازارها و جلوگیری از تبدیل یک بحران سیاسی به یک بحران اقتصادی بستگی دارد.